سلطانیزم علیه بوروکراسی
نویسنده: علینقی عالیخانی
مترجم: برزین جعفرتاش
ناشر: انتشارات لوح فکر
«سلطانیزم علیه بوروکراسی» یکی از مهمترین آثار تحلیلی درباره ساختار قدرت، اداره دولت و تعارض تاریخی میان حکومت شخصی و دولت عقلانی در ایران است.
عالیخانی در این کتاب با رویکردی تاریخی–تحلیلی نشان میدهد چگونه «سلطانیزم»—یعنی تمرکز قدرت در دست فرد یا حلقهای محدود—مانع شکلگیری بوروکراسی منسجم، قانونمدار و کارآمد شده است.
اثر، بررسی دقیق رابطه میان سنت قدرت شخصی و تلاشهای ناکام یا ناقص برای ایجاد نظام اداری مدرن در دورههای مختلف تاریخی ایران است.
دربارهی کتاب
نویسنده با اتکا به اسناد تاریخی، تجربه مدیریتی و تحلیل نظری، سیر شکلگیری دولت در ایران را از منظر تقابل دو نیرو دنبال میکند:
- سلطانیزم: قدرت شخصی، اقتدار موروثی، بیثباتی نهادی
- بوروکراسی: نظم اداری، قانون، تقسیم مسئولیت و شفافیت
کتاب به پرسشهایی اساسی میپردازد:
- چرا بوروکراسی در ایران بارها ناکام مانده یا نیمهکاره مانده است؟
- چه عواملی باعث شده ساختار قدرت شخصی جایگزین نظام اداری شود؟
- چگونه تصمیمگیریهای کلان در چنین فضایی شکل میگیرد؟
- چه رابطهای میان فرهنگ سیاسی، اقتصاد و ساختار اداری وجود دارد؟
- امکان گذار از سلطانیزم به بوروکراسی پایدار چگونه ممکن است؟
این تحلیلها تصویری روشن از تنگناهای دولتسازی در ایران ارائه میکند.
ساختار کتاب
اثر در فصلهایی تاریخی و نظری پیش میرود:
- معرفی مفاهیم سلطانیزم و بوروکراسی
- بررسی تاریخی ساختار دولت در ایران
- مطالعه دورههای مهم قدرتگیری و افول بوروکراسی
- تحلیل نقش فرهنگ، اقتصاد و سیاست در بازتولید سلطانیزم
- بررسی پیامدهای این ساختار در اداره کشور
- جمعبندی درباره الزامات یک دولت کارآمد
ساختار کتاب آن را به منبعی ارزشمند برای پژوهشگران علوم سیاسی و علاقهمندان تاریخ اداری ایران تبدیل میکند.
ویژگیهای برجسته کتاب
- تلفیق تحلیل تاریخی، جامعهشناختی و تجربی
- پرداخت دقیق به مسئله دولتسازی در ایران
- مناسب برای دانشجویان علوم سیاسی، مدیریت دولتی و جامعهشناسی سیاسی
- طرح مفاهیم کلیدی برای فهم ساختار قدرت
- کتابی ضروری برای تحلیل ریشهای مشکلات بوروکراسی در ایران
مضمون کلی اثر
در قلب کتاب این اندیشه وجود دارد:
تا زمانی که قدرت در قالبی شخصی و غیرنهادی باقی بماند، بوروکراسی نمیتواند به نیرویی کارآمد، قانونمدار و خدمتگرا تبدیل شود.
این تعارض، نیروی اصلی شکلدهنده تحولات دولت در ایران بوده است.
چرا باید این کتاب را بخوانیم؟
زیرا «سلطانیزم علیه بوروکراسی» از معدود آثاری است که با نگاهی ریشهای به ساختار سیاسی ایران میپردازد و نشان میدهد چرا اصلاحات اداری و نهادی بارها ناکام ماندهاند.
این کتاب برای کسانی که به آینده مدیریت دولتی، سیاستگذاری و فهم ساختار قدرت در ایران علاقه دارند، اثری ضروری و روشنگر است.
